Στις 30 Σεπτεμβρίου, το Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης του Δήμου Ρόδου φιλοξένησε το «ΟΔΥΣΣΕΑΣ», μια ξεχωριστή διάλεξη και μουσική ερμηνεία που έθεσε το ομηρικό έπος σε διάλογο με τη σύγχρονη μουσική. Η εκδήλωση εντάχθηκε στο 8ο Φεστιβάλ Ευρωπαϊκή Πολυφωνία και ήταν καρπός μιας συνεργασίας μεταξύ των συνδιευθυντών και συνθετών του Φεστιβάλ, του Σάββα Καραντζιά, της μουσικής του οποίου έχει ήδη ακουστεί και δημοσιευτεί σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, και του Χρύσανθου Αντωνίου αντίστοιχα, και του Σπύρου Συρόπουλου, καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Ο καθηγητής αυτός, ο οποίος θα συμμετάσχει σύντομα στη Μαδρίτη σε ένα συνέδριο με θέμα «Μύθος και Γυναίκα» στο Πανεπιστήμιο Κομπλουτένσε, δέχτηκε πολύ ευγενικά και ως καλός οικοδεσπότης να εξηγήσει στα αγγλικά σε όποιον υπογράφει αυτή την κριτική (αρχικά είχε προγραμματιστεί να γίνει μόνο στα ελληνικά) την εξέλιξη της διάλεξης και του συναυλιακού προγράμματος. Με το υλικό των λόγων του έχουν δημιουργηθεί αυτές οι γραμμές…
Η βραδιά προσέφερε πολύ περισσότερα από μια συμβατική μουσική παρουσίαση. Ο καθηγητής Συρόπουλος προσέφερε στο κοινό μια ζωντανή και διαφωτιστική ανάγνωση της «Οδύσσειας», με εικόνες, κείμενα, κεραμικά και αναφορές στον ιστορικό κινηματογράφο, αποκωδικοποιώντας τη μυθολογία, τους χαρακτήρες και τις συμβολικές της διαστάσεις και ανοίγοντας το αρχαίο κείμενο από μια σύγχρονη οπτική. Η παρουσίασή του λειτούργησε ως κλειδί για τη μουσική εμπειρία που ακολούθησε, επιτρέποντας στο κοινό να μπει στον κόσμο του Ομήρου όχι απλώς ως ακροατές, αλλά ως ενεργοί συμμέτοχοι στην αφήγηση.
Ο «Οδυσσέας» σχεδιάστηκε ως ένα πολυδιάστατο καλλιτεχνικό έργο που συνδύαζε τον προφορικό λόγο και την πρωτότυπη μουσική. Στην πλήρη μορφή του, το έργο επανεξέτασε οκτώ επεισόδια της «Οδύσσειας», δημιουργώντας μια στενή σχέση μεταξύ της αφήγησης και της μουσικής σύνθεσης. Εμπνευσμένο από την αρχαία παράδοση των ραψωδών, εξερεύνησε τον καθολικό, πολυφωνικό και πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της ομηρικής παράδοσης, ανοίγοντας ταυτόχρονα έναν διάλογο με σύγχρονα ζητήματα, όπως η αναγνώριση της αναπηρίας και η ένταξη, η ένταξη σε μια εθνική και πολιτισμική ομάδα και σε έναν λαό, καθώς και η βαθιά και αναζητούμενη ταυτότητά του.
Στην καρδιά της βραδιάς βρισκόταν το «Άδης», το μουσικό μέρος που συνέθεσε ο Σάββας Καραντζιάς (μουσική) και ο Σπύρος Συρόπουλος (στίχοι). Το έργο ερμηνεύτηκε από τη Χορωδία Mikrokosmos (ιδρύθηκε το 1989 από τον Loïc Pierre, με ρεπερτόριο σε 26 γλώσσες και περισσότερα από 20 διεθνή βραβεία), με τον Χρύσανθο Αντωνίου στο σόλο βιολί. Οι φωνές και το βιολί δημιούργησαν μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και έντασης, παραπέμποντας στην κάθοδο του Οδυσσέα στον Κάτω Κόσμο και στη συνάντησή του με τον κόσμο των νεκρών. Η πολυφωνική γραφή της χορωδίας έδωσε στο αρχαίο επεισόδιο μια σύγχρονη ηχητική ταυτότητα, ενώ το βιολί του Αντωνίου πρόσθεσε μια έντονα ανθρώπινη και εκφραστική διάσταση.
Η ερμηνεία απέδειξε πώς η «Οδύσσεια» μπορούσε να επανερμηνευτεί όχι ως ένα μακρινό λογοτεχνικό μνημείο, αλλά ως μια ζωντανή πολιτισμική αφήγηση. Η ζωντανή πλαισίωση του Συρόπουλου και η μουσική γλώσσα του Καραντζιά αλληλοσυμπληρώνονταν: ο ένας αποκωδικοποίησε τον μύθο μέσω μιας πρωτότυπης σύνθεσης στα νέα ελληνικά, ενώ ο άλλος μετέφρασε τις συναισθηματικές και δραματικές του διαστάσεις σε ήχο. Το αποτέλεσμα ήταν μια συνάντηση μεταξύ επιστημονικής γνώσης, αφήγησης και μουσικής δημιουργίας, προσφέροντας έναν σύγχρονο τρόπο να ακούσουμε ένα από τα θεμελιώδη έργα της δυτικής λογοτεχνίας.
Σε αντίθεση με την παρακολούθηση των συναυλιών σε άλλες αίθουσες του κόσμου, αυτές οι μουσικές εμπειρίες πραγματοποιούνται με περιπατητικό τρόπο, δηλαδή περπατώντας από ένα σημείο σε άλλο στα κτίρια που τις φιλοξενούν (μουσεία, παλάτια ή εκκλησίες), με τον ίδιο τρόπο που περπατούσαν οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι, αναλαμβάνοντας εκ νέου τη δέσμευση των προγόνων των ελληνικών περιοχών απέναντι στις ρίζες τους, στις παραδόσεις τους και στις μεγάλες ιδέες που άνθισαν, για παράδειγμα, στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., τον αιώνα του Περικλή. «πάντα ῥεῖ, Panta rei» («τα πάντα ρέουν»), έγραψε ο φιλόσοφος Ηράκλειτος από την Έφεσο. Ωστόσο, οι πηγές συνεχίζουν να αναβλύζουν στην Ελλάδα, με ένα διατηρημένο, ισχυρό και επίκαιρο DNA, στην πεποίθηση ότι, όπως αφηγείται ο τυφλός ραψωδός, όλοι θα πάμε στον Άδη, όπως οι θρυλικοί ήρωές του. Και θα μπορούσαμε σήμερα να γράψουμε, παραφράζοντας τον Flaubert: τουλάχιστον σε αυτό το μέρος του δυτικού κόσμου, όλοι είμαστε Όμηρος.
ΚΑΘΑΡΣΙΣ — 2 Οκτωβρίου, Ναός του Ευαγγελισμού
Αυτή η συναυλία επρόκειτο αρχικά να πραγματοποιηθεί στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου του Τάγματος των Ιπποτών της Ρόδου, που είχε έδρα στο νησί για αιώνες, στην Παλιά Πόλη και με μια υπέροχη ακουστική, αλλά η απειλή της πρώτης φθινοπωρινής βροχής συμβούλεψε να μεταφερθεί σε αυτή τη σημαντική ορθόδοξη εκκλησία του κέντρου, η οποία διαθέτει επίσης καλή ακουστική, πολύ κοντά στα τουριστικά σκάφη που είναι αγκυροβολημένα στο λιμάνι, όπου πιστεύεται ότι άλλοτε προειδοποιούσε τους ταξιδιώτες για τη δύναμη αυτής της πόλης το φανταστικό άγαλμα του Κολοσσού της Ρόδου, ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου.
Στις 2 Οκτωβρίου, ο Ναός του Ευαγγελισμού παρείχε ένα επιβλητικό σκηνικό για το «Κάθαρσις», ένα ισχυρό σύγχρονο χορωδιακό έργο του συνθέτη που γεννήθηκε στη Ρόδο, Σάββα Καραντζιά. Η συναυλία ένωσε τη Χορωδία Δωματίου Dulci Jubilo (επαγγελματικό σύνολο με έδρα το Montauban, ιδρυμένο το 2018 από τον μαέστρο και συνθέτη Christopher Gibert, το οποίο έχει την αιγίδα της περιοχής της Οξιτανίας στη Γαλλία) και το Οκτέτο της Χορωδίας Mikrokosmos, με τον Χρύσανθο Αντωνίου στο βιολί και τον Sébastien Gisbert στα κρουστά.
Ετοιμάστηκαν προγράμματα στα ελληνικά και στα αγγλικά και ήταν παρόντες επιφανείς προσωπικότητες της πόλης, καθώς και ένα αφοσιωμένο κοινό, κυρίως ντόπιο, που γέμισε τις σειρές του ναού, περιμένοντας πριν ανοίξουν οι πόρτες για να μπουν. Στο τέλος, οι παρευρισκόμενοι εντάχθηκαν στη χαρούμενη γιορτή μεταξύ όλων, που είχε πολλά από θρησκευτικό χαρακτήρα, με τον παλιό τρόπο, και από κοινοτική επανένωση γύρω από μια κοινή γλώσσα: την κοινή πίστη στην ελληνική πατρίδα, με ό,τι αυτό σημαίνει, και στη μουσική.
Πριν ξεκινήσει η μουσική ακρόαση, ο καθηγητής Σπύρος Συρόπουλος προσέφερε μια αναλυτική εισαγωγή που προετοίμασε το κοινό για το πνευματικό και μουσικό ταξίδι που το περίμενε, τοποθετώντας το έργο στο ευρύτερο διανοητικό και θρησκευτικό του πλαίσιο και εξηγώντας τις ιδέες, τις αναφορές και τη δραματουργική εξέλιξη που διαμόρφωσαν τη σύνθεση του Καραντζιά. Όπως και με τον «Οδυσσέα», η συμβολή του προσέφερε στο κοινό ένα βαθύτερο πλαίσιο μέσα από το οποίο να ακούσει, μετατρέποντας την ερμηνεία σε μια συνάντηση μεταξύ ανάλυσης, ιστορίας, πνευματικότητας και σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Το «Κάθαρσις», συντεθειμένο το 2023–2024 για μικτή χορωδία, κρουστά, σόλο βιολί και όργανο, αναπτύχθηκε ως μια σύγχρονη Λειτουργία σε εννέα μέρη. Αφιερωμένο στους Arvo Pärt, Veljo Tormis και Tõnu Kaljuste, το έργο ένωσε διαφορετικές μουσικές και πολιτισμικές παραδόσεις, εξερευνώντας παράλληλα την εσωτερική αντήχηση της ανθρώπινης φωνής. Τα κείμενα είναι στα γαλλικά, στα οξιτανικά (η γλώσσα της νότιας Γαλλίας, σε χρήση στην περιοχή εδώ και αιώνες) και στα λατινικά.
Το μουσικό ταξίδι πέρασε από αντίθετες πνευματικές καταστάσεις: το «Kyrie Eleison» εισήγαγε μια ατμόσφαιρα ταπεινότητας και ικεσίας, ενώ ο Ψαλμός 50 παρέπεμπε στη μετάνοια και στο αίτημα συγχώρεσης. Το δραματικό «Dies Irae» έθεσε στο προσκήνιο το θέμα της κρίσης, με το όργανο να δημιουργεί μια συντριπτική ηχητική δύναμη. Ακολούθησαν οι «Μακαρισμοί» και ο «Χριστός η Αληθινή Άμπελος», προτού το έργο προχωρήσει προς το «Κάθαρση», το «Deus est lux», το «In principio erat Verbum» (ο λόγος είναι μια σταθερά στον ελληνικό πολιτισμό και πολιτισμό) και, τέλος, το «Pater Noster».
Σε διάλογο με την παρτιτούρα του Καραντζιά, ο Γάλλος συνθέτης Christopher Gibert παρουσιάζει το «Hymno», εμπνευσμένο από ένα οξιτανικό χειρόγραφο του 13ου αιώνα, που συνδυάζεται με κείμενα της Καινής Διαθήκης.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της βραδιάς ήταν η χωρική σχέση μεταξύ των ερμηνευτών και του κοινού. Οι χορωδιακές δυνάμεις μπόρεσαν να υπερβούν μια συμβατική σκηνική διάταξη, δημιουργώντας αντιφωνικές σχηματισμούς μέσα στον ιερό χώρο. Η αρχιτεκτονική της εκκλησίας έγινε έτσι μέρος της ίδιας της σύνθεσης, επιτρέποντας στις φωνές να περιβάλλουν το κοινό και μετατρέποντας το κτίριο σε ένα τεράστιο όργανο αντήχησης.
Το βιολί του Χρύσανθου Αντωνίου πρόσθεσε μια άλλη βαθιά εκφραστική φωνή στο έργο, δημιουργώντας διάλογο με τη χορωδία σε όλη τη διάρκεια της ερμηνείας. Μαζί με τα κρουστά του Sébastien Gibert και το όργανο, συνέβαλε σε ένα εξελισσόμενο ηχητικό τοπίο που κινούνταν από το σκοτάδι και την ένταση προς το φως και τον καθαρμό.
Τελικά, το «Κάθαρσις» παρουσιάστηκε όχι απλώς ως μια συναυλία, αλλά ως ένα προσεκτικά δομημένο πνευματικό και συναισθηματικό ταξίδι. Η αναλυτική εισαγωγή του Συρόπουλου και η μουσική του Καραντζιά αλληλοσυμπληρώνονταν, καθοδηγώντας το κοινό από την κατανόηση στην εμπειρία. Το τελικό «Pater Noster» οδήγησε το έργο στην ολοκλήρωσή του, αφήνοντας πίσω την αίσθηση μιας διάβασης μέσω της μετάνοιας, της κρίσης και του καθαρμού προς την ανανέωση. «In principio, erat Verbum», Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος («Στην αρχή ήταν ο Λόγος»).
Alicia Perris
Fotos: Julio Serrano
.jpg)
.jpg)
.jpg)